Między nauką a polityką: Ośrodki badające problematykę polską w Związku Sowieckim w latach 1921-1938

    Projekt NPRH/F/SP/0077/2024/13 „Między nauką a polityką: ośrodki badające problematykę polską w Związku Sowieckim w latach 1921–1938” został zakwalifikowany do finansowania w ramach konkursu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki – Fundamenty. Projekt jest realizowany przez Pracownię Historii Idei Humanistycznych i Społecznych Instytutu Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów. Okres trwania projektu wynosi 48 miesięcy i zakończy się 5 lutego 2028 roku.
Celem badań jest analiza genezy oraz dorobku sowieckiej „polonistyki” na przykładzie instytucji akademickich i quasi-naukowych, które powstały w ZSRS w latach międzywojennych i prowadziły działalność naukowo-badawczą, ekspercką oraz propagandową dotyczącą problematyki polskiej. Pojęcie „polonistyki” w kontekście sowieckim i rosyjskim (funkcjonowało już w XIX-wiecznej Rosji, następnie w Związku Sowieckim i obecnie w Rosji) nie ogranicza się jedynie do literatury i języka polskiego, ale obejmuje także badania historyczne, społeczne i ekonomiczne. W okresie międzywojennym wykształciły się dwie formy organizacyjne ośrodków polonoznawczych: akademicka oraz partyjna.

    Pojęcie „polonistyka” funkcjonowało już w XIX wiecznej Rosji, następnie w Związku Sowieckim i obecnie w Rosji jako pojęcie nie ograniczające się do kwestii językoznawczych. Ośrodki akademickie to głównie instytuty naukowo-badawcze, komisje oraz komitety funkcjonujące w ramach scentralizowanych państwowych instytucji naukowych o zasięgu ogólnokrajowym (Moskwa) lub związkowym (Kijów, Mińsk). Najmniej zbadane są dzieje partyjnych instytucji historycznych, których głównym zadaniem było gromadzenie oraz opracowywanie materiałów dotyczących historii ruchu komunistycznego i robotniczego na terenach Polski. Pełniły one często rolę ośrodków analitycznych, oceniając bieżącą sytuację w Polsce na podstawie dokumentacji OGPU/NKWD oraz wywiadu wojskowego.
Badania obejmują okres od powstania pierwszych instytucji polonoznawczych do końcowej fazy „operacji polskiej” i likwidacji sieci tych instytucji. Główne cele badawcze to nakreślenie mapy tych instytucji, charakterystyka ich struktury wewnętrznej oraz osób tam zatrudnionych, ich usytuowanie w świecie polityki i nauki oraz dorobek naukowy wraz ze wskazaniem kierunków zainteresowań i wpływu władz politycznych na ich kształtowanie. Badania te pozwolą określić kierunki rozwoju nowej dziedziny wiedzy, jaką była szczególnie pojmowana „polonistyka” w ZSRS.